Ιδιωτική ανώτατη εκπαίδευση, ελπίδες και μύθοι*

Κοινός τόπος: η ανώτατη εκπαίδευση στην Ελλάδα νοσεί και υστερεί.

Τη μαστίζουν ο νεποτισμός και η αναξιοκρατία, το οργανωτικό χάος, η ανώφελη πολυδιάσπαση (χάρη σε κάθε λογής τοπικισμούς), η έλλειψη ορθολογικού και μακρόπνοου εκπαιδευτικού σχεδιασμού, η απουσία σύνδεσης με την παραγωγή, ένα δυσκίνητο θεσμικό πλαίσιο που, μεταξύ άλλων, επιτρέπει στρεβλώσεις κατά τις διαδικασίες αυτοδιαχείρισής της, η προκλητική υποχρηματοδότηση. Επιπλέον, η Ελλάδα αιμορραγεί οικονομικά από τους φοιτητές που εξάγει, αιμορραγεί κοινωνικά από τους επιστήμονες που «χάνει».

Τι άλλο περιμένουμε για να ανοίξουμε τις συνταγματικές πόρτες στην ιδιωτική ανώτατη εκπαίδευση; λένε μερικοί, ουκ ολίγοι πλέον.

Θα λύσει, όμως, η ιδιωτική ανώτατη εκπαίδευση τα προβλήματα της δημόσιας;

Βελτίωση μέσα από τον ανταγωνισμό

Ναι, μέσα από τον ανταγωνισμό, λένε.

Μα ο ανταγωνισμός λειτουργεί σε κερδοσκοπικές επιχειρήσεις, των οποίων τα οικονομικά αποτελέσματα διακυβεύονται. Ο ΟΤΕ πιέζεται από τον ιδιωτικό ανταγωνισμό του για καλύτερες και φτηνότερες υπηρεσίες, αλλά ο ΟΤΕ έχει ως σκοπό του το κέρδος, τη διεκδίκηση μεριδίου της αγοράς. Δεν θα μπορούσε να κάνει διαφορετικά, δεν θα μπορούσε να μην ακολουθήσει το «χορό», γιατί κάτι τέτοιο θα έθετε εν αμφιβόλω την οικονομική του βιωσιμότητα.

Υπήρξαν τα ιδιωτικά σχολεία της μέσης εκπαίδευσης λόγος για να γίνουν καλύτερα τα αντίστοιχα δημόσια; Ουδόλως. Τα δεύτερα παραμένουν η αναγκαστική «προτίμηση» όσων δεν έχουν στην ουσία επιλογή.

Τα δημόσια πανεπιστήμια δεν θα γίνουν καλύτερα ύστερα από τη σύσταση των ιδιωτικών. Η «πελατεία» τους (όσοι δεν έχουν εναλλακτική από οικονομική άποψη) θα είναι εξασφαλισμένη, η κρατική επιδότηση το ίδιο.

Μήπως γίνουν χειρότερα; Ναι, από την αφαίμαξη του προσωπικού τους, αν αυτό βρει δελεαστικότερους όρους αμοιβής στην ιδιωτική εκπαιδευτική πρωτοβουλία (αν και προσωπικά αμφιβάλλω). Ναι, από τον εκπεσμό τους σε παρατημένους «κρατικοδίαιτους» φορείς.

Έρευνα και τεχνολογία

Θα προαχθεί περισσότερο και ταχύτερα η έρευνα και η τεχνολογική ανάπτυξη, λένε.

Αναρωτιέμαι ποιές είναι οι ενδείξεις που μας επιτρέπουν την αισιοδοξία ότι θα υπάρξουν τόσο «γενναίες» ιδιωτικές επενδύσεις που θα μπορέσουν να στηρίξουν ένα τόσο πολυδάπανο όραμα. Μέχρι στιγμής, η ιδιωτική μεταλυκειακή εκπαίδευση στην Ελλάδα δεν έχει να επιδείξει πολλά παραπάνω από την κερδοσκοπική υποκατάσταση των ανεπαρκών δημοσίων ιδρυμάτων στην ικανοποίηση της ελληνικής ματαιοδοξίας για έναν τίτλο σπουδών. Τα ιδιωτικά μεταλυκειακά εκπαιδευτήρια είναι τόσο οργανωμένα, τόσο εξοπλισμένα, τόσο «αποδοτικά» επιστημονικά, όσο εξυπηρετεί την πολιτική marketing τους, όσο να εμπλουτίσουν το διαφημιστικό τους φυλλάδιο. Τίποτα περισσότερο. Δικαιολογημένα, ασφαλώς, καθώς πρόκειται συνήθως για μικρές-μεσαίες επιχειρήσεις. Ποιος και γιατί να κάνει στην Ελλάδα κάτι που να ξεφεύγει από τη νοοτροπία αυτή, του «αναγκαίου για μια σεβαστή κερδοφορία minimum»;

Η ζήτηση

Θα απορροφήσουν τη ζήτηση, την οποία δεν ικανοποιούν τα δημόσια πανεπιστήμια, λένε.

Τα δημόσια πανεπιστήμια στην Ελλάδα έχουν ήδη πολλές θέσεις. Παραπάνω από όσες θα έπρεπε. Δεν λείπουν περισσότερα πανεπιστήμια, λείπουν καλά πανεπιστήμια.

Και γιατί τότε όλοι αυτοί οι εξαγόμενοι φοιτητές;

Μα λόγω της στρεβλής κοινωνικής συνείδησης γύρω από το τι συνιστά «καταξίωση», λόγω του «ελληνικού ονείρου» για ένα πτυχίο, ασχέτως επαγγελματικού αντικρύσματος! Η ελληνική ματαιοδοξία, που αναφέραμε.

Σε μια κοινωνία ορθολογικά διαρθρωμένη δεν μπορεί όλοι να είναι πτυχιούχοι! Υπάρχει η ανάγκη για εξειδικευμένους τεχνικούς των χαμηλότερων βαθμίδων εκπαίδευσης, για εξειδικευμένα στελέχη γραμματειακής υποστήριξης που δεν διαθέτουν απαραιτήτως πανεπιστημιακή μόρφωση, για ανθρώπους με ειδικές γνώσεις που θα στελεχώσουν στο κατώτερο επίπεδο τις επιχειρήσεις ή που θα γίνουν ενημερωμένοι αγρότες, εκπαιδευμένοι κτηνοτρόφοι, καταρτισμένοι τεχνίτες. Δεν μας έλειψαν οικονομολόγοι, μηχανικοί, νομικοί και πληροφορικοί.

Λείπει ο σωστός επαγγελματικός προσανατολισμός, λείπει η ενημέρωση, λείπει η ορθολογική και με βάση τις πραγματικές ανάγκες (και όχι τις τοπικές διεκδικήσεις) σύσταση πανεπιστημιακών τμημάτων, λείπει η σύνδεση της εκπαίδευσης με την παραγωγή, λείπουν, εν τέλει, ο ρεαλισμός και η μετριοπάθεια σε επίπεδο κοινωνικών αξιών. Δεν λείπουν άλλα πανεπιστήμια.

Τα παραπάνω, βεβαίως, αφορούν στη μαζική εξαγωγή φοιτητών σε μέσης ή αμφίβολης ποιότητας ιδρύματα, ανατολικών αλλά και δυτικών χωρών. Δεν ισχύουν τα ίδια, φυσικά, για πανεπιστήμια του εξωτερικού εγνωσμένης εκπαιδευτικής αξίας, στα οποία φοιτούν έλληνες σε προπτυχιακό ή μεταπτυχιακό επίπεδο. Εκείνοι βρίσκονται (και θα βρίσκονται) εκεί όχι ελλείψει …επιλογών στην ημεδαπή, αλλά γιατί αποσκοπούν στην απόκτηση ενός τίτλου αυξημένου κύρους, μιας πανεπιστημιακής μόρφωσης υψηλού επιπέδου, την οποία ασφαλώς και δεν θα φέρει στην Ελλάδα η …ιδιωτική πρωτοβουλία!

Συμπέρασμα: Όχι ή όχι τώρα

Ναι, θα περιόριζε αισθητά την οικονομική αιμορραγία της Χώρας η ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων. Αρκεί όμως αυτό; Πρέπει να κολακευτεί έτσι η εθνική αυτή «αδυναμία» της πτυχιο-υστερίας; Μάλλον όχι, αν σκεφτούμε ότι η ιδιωτική ανώτατη εκπαίδευση, εκτός των άλλων, μπορεί να οδηγήσει στην απαξίωση των πανεπιστημιακών τίτλων σπουδών, ενόψει της πληθώρας στην προσφορά τους ή ενόψει της παροχής τους με κερδοσκοπικά και όχι εκπαιδευτικά κριτήρια. Ποιος, αλήθεια, πιστεύει ότι δεν θα «εξαγοράζονται», λιγότερο ή περισσότερο, πτυχία;

Η ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων δεν είναι λύση. Είναι υπεκφυγή στο πρόβλημα, η οποία εξυπηρετεί την ιδιωτική κερδοσκοπία και την κοινωνική ματαιοδοξία. Η λειτουργία τους σε αυτήν την συγκυρία, με το δημόσιο πανεπιστήμιο αποδυναμωμένο, θα όξυνε τα εκπαιδευτικά και κοινωνικά προβλήματα που αναφέρθηκαν.

Βεβαίως, πέρα από τον ως άνω προβληματισμό, ο οποίος εξέτασε κάποιους τρέχοντες «μύθους», νομικά, σε κοινοτικό επίπεδο δημιουργούνται προβλήματα, τα οποία ήδη έχουν διαφανεί. Η τοποθέτησή μας απέφυγε αυτόν τον σκόπελο. Πιθανότατα κάποια στιγμή να υποχρεωθούμε να επιτρέψουμε ιδιωτικά πανεπιστήμια. Η ελπίδα μας είναι η στιγμή αυτή να βρει τη δημόσια ανώτατη εκπαίδευση εξυγιασμένη και αποτελεσματικότερη.

Κλείνω τη θέση αυτή με μια παρατήρηση: εξ όσων γνωρίζω, παγκοσμίως δεν υπάρχουν πολλά πετυχημένα ιδιωτικά κερδοσκοπικά πανεπιστήμια. Τα μεγάλα γνωστά «ιδιωτικά» πανεπιστήμια αποτελούν μη κρατικά ιδρύματα, κληροδοτήματα κ.λπ., με κοινωφελή χαρακτήρα.

* Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στο anatheorisi.org